Back to home
1LIE0176

Meer dan een strijd tussen genders

Twee Brusselse stafhouders over gendergelijkheid, leiderschap en de toekomst van de advocatuur

Wat betekent gendergelijkheid vandaag binnen de advocatuur? Hoe ziet de toekomst van de Balie eruit nu vrouwen stilaan een meerderheid vormen aan rechtenfaculteiten? Hoe kunnen we ook minder zichtbare drempels verlagen om het beroep zelf en de voldoening eraan te optimaliseren?  

Met die vragen als vertrekpunt organiseerde de Gender Equity Unit van Liedekerke een nieuwe editie van haar Role Model Lunch. Een gesprek tussen twee vooraanstaanden die de Brusselse Balie de afgelopen jaren van binnenuit vormgaven: Frank Judo, Stafhouder van de Nederlandse Orde van Advocaten bij de Balie te Brussel, en Marie Dupont, Stafhouder van de Franstalige Orde. Een genuanceerd gesprek over leiderschap, representatie en work-life balance. Over het ontwikkelen en behouden van talent en de toekomst van een beroep in volle beweging.

Van pioniers naar normalisering

De aanleiding voor de Role Model Lunch lag bij een bezoek van de Gender Equity Unit aan de tentoonstelling Droit et Audace / Recht en Durf, die de vrouwelijke pioniers van de juridische wereld belicht. Maar terwijl de tentoonstelling terugblikt op de weg die werd afgelegd, kijkt Liedekerke hoofdzakelijk vooruit. Wat is vandaag de positie van de vrouw in de advocatuur? Welke zichtbare en onzichtbare drempels bestaan nog steeds? Zijn er nieuwe drempels? En hoe ziet de inclusieve balie van de toekomst eruit?

Dat de aanwezigheid van vrouwen in de advocatuur vandaag vanzelfsprekend lijkt, mag volgens Marie Dupont niet doen vergeten hoe recent die evolutie eigenlijk is.

1LIE0169

“Vrouwen hebben pas sinds 1922 toegang tot het beroep van advocaat. Honderd jaar geleden was er in België geen enkele vrouwelijke advocaat. Vandaag tellen we tientallen vrouwelijke stafhouders. De trein is vertrokken.”

Zelf schreef Dupont geschiedenis als eerste vrouwelijke Stafhouder van de Franstalige Orde van de Balie Brussel. Een titel waarnaar vaak wordt verwezen, al plaatst ze die zelf graag in perspectief. “Ik ben niet de eerste vrouwelijke Stafhouder van Brussel, maar wel de eerste Franstalige. Maar dat is niet wat mij definieert. Iedereen wist al heel lang dat ik een vrouw was.”

Die uitspraak typeert meteen ook de toon van het gesprek. Niet het symbolische aspect stond centraal, maar wel de vraag wat de vertegenwoordiging van vrouwen in gezaghebbende posities daadwerkelijk kan veranderen. “Ik hoop vooral dat mijn parcours heeft getoond dat het mogelijk is. Dat je niet vooraf in een bepaald profiel hoeft te passen om een functie op te nemen. We spreken vaak over diversiteit en inclusie. Voor mij gaat het er vooral om te tonen dat mensen het recht hebben om verschillend te zijn.”

Geslacht of gender bepaalt niet alles. Maar het is evenmin betekenisloos.

Beide stafhouders verzetten zich tegen voor de hand liggende verklaringen op basis van geslacht of gender. Wanneer het gesprek gaat over de vragen en bezorgdheden waarmee advocaten bij hen aankloppen, zien ze weinig fundamentele verschillen tussen mannen en vrouwen. “Ik zie eigenlijk niet zoveel verschillen”, zegt Dupont. “Er zijn verschillende problemen en verschillende vragen, maar ik kan moeilijk bepaalde thema's systematisch exclusief aan vrouwen of exclusief aan mannen toeschrijven.”

Ook Frank Judo deelt die ervaring. “De tijd is voorbij dat bepaalde rechtstakken zouden verschillen volgens geslacht. De balie heeft alle talenten nodig. We kunnen ons de luxe niet veroorloven om te zeggen dat iemand meer geschikt zou zijn voor een bepaald domein op basis van bepaalde kenmerken.” Toch betekent dat volgens beiden niet dat geslacht of gender geen rol meer speelt. De geschiedenis van het beroep, de verwachtingen rond ouderschap, de manier waarop loopbanen worden opgebouwd en de vertegenwoordiging in bestuursorganen hebben nog altijd een impact op hoe vrouwen hun carrière ervaren.

De thuiskomst van verloren consorores

Een van de meest prangende vragen van de middag ging over een paradox die aan veel balies zichtbaar blijft. Aan het begin van de loopbaan zijn vrouwen sterk vertegenwoordigd. Naarmate de carrière vordert, neemt hun aandeel af. “Bij jonge advocaten zien we vaak twee derde vrouwen tegenover één derde mannen”, stelde Dupont. “Na 30 jaar aan de balie is die verhouding omgekeerd.”

Waarom dat zo is, blijkt minder eenvoudig te beantwoorden. Voor Frank Judo ligt een deel van het probleem in de manier waarop de balie naar loopbanen kijkt. “We bekijken het probleem misschien verkeerd. Niet als mensen die de balie verlaten, maar als mensen die niet terugkeren naar de balie.” Hij vergelijkt de advocatuur soms met een kloosterorde. “Alsof wie ooit advocaat wordt, dat voor de rest van zijn leven moet blijven. De weg terug naar de balie zouden we veel toegankelijker moeten maken.”

Volgens hem ligt daar een belangrijke uitdaging voor de toekomst. Niet alleen talent aantrekken, maar ook ruimte maken voor mensen die tijdelijk andere keuzes maken en later willen terugkeren. Dupont erkent dat veel jonge advocaten zich afvragen of een gezin combineerbaar is met een carrière aan de balie. “Vaak denkt men dat het elders gemakkelijker zal zijn. Natuurlijk vraagt het beroep veel werk en veel mentale energie. Maar het biedt ook een grote flexibiliteit. Er zijn aan de balie veel meer mogelijkheden om privéleven en werk te combineren dan mensen vooraf soms denken.”

Meer dan cijfers alleen

Ook de vertegenwoordiging van vrouwen in bestuursorganen kwam uitgebreid aan bod. Moeten quota een rol spelen? Beide stafhouders reageren opvallend voorzichtig. “Persoonlijk ben ik geen voorstander van positieve quota”, zegt Dupont. “Niet omdat representatie niet belangrijk is, maar omdat diversiteit veel breder is dan man of vrouw.” Volgens haar moet een bestuursorgaan een afspiegeling zijn van de hele beroepsgroep. “Je hebt jonge en ervaren advocaten nodig. Mensen uit grote kantoren en advocaten in kleinere kantoren. Verschillende specialisaties en achtergronden. Dat is voor mij echte representatie.”

Ook Judo gelooft meer in het actief zoeken naar talent dan in opgelegde cijfers. “De raad is de voorbije jaren vanzelf sterk vervrouwelijkt. Ik ben vooral op zoek gegaan naar capabele mensen en ben daarbij vaak bij vrouwelijke kandidaten uitgekomen.” Voor beiden ligt de sleutel daarom niet in quota, maar in cultuur, organisatie en toegankelijkheid. Vergaderingen die combineerbaar zijn met een gezinsleven. Mensen actief aanspreken. Ruimte creëren voor verschillende profielen. Het zijn volgens hen die elementen die op lange termijn het verschil maken.

1LIE0178

Een beroep in verandering

Het gesprek eindigde met een blik op de toekomst. Van artificiële intelligentie tot internationale ontwikkelingen rond inclusie en leiderschap: de uitdagingen zijn groot, maar beide stafhouders kijken met vertrouwen vooruit. Misschien omdat ze allebei beseffen dat verandering zelden in één grote sprong gebeurt. Zoals de aanwezigheid van vrouwen aan de top van de balie niet het resultaat is van één beslissing, maar van vele kleine stappen die elkaar opvolgen.

Daarom bleef vooral één uitspraak van Marie Dupont nazinderen. "Wat telt, is niet hoeveel tijd het heeft gekost om een eerste vrouw te hebben. Wat telt, is hoeveel tijd het zal kosten om een tweede te hebben." Misschien vat die zin nog het best samen waar gendergelijkheid vandaag over gaat: laten we niet focussen op uitzonderingen, maar op de vanzelfsprekendheid. Niet op symbolische overwinningen, maar op een omgeving en cultuur waarin talent, ongeacht je gelaagde identiteiten, alle kansen krijgt om door te groeien.

Rolmodellen zijn zelden perfect

Ook de vraag naar persoonlijke rolmodellen kwam uiteraard uitgebreid aan bod tijdens de Role Model Lunch. Voor Marie Dupont schuilt inspiratie vaak in mensen die verschillende rollen en ambities weten te combineren. Ze verwees onder meer naar Simone Veil, die volgens haar tegelijk haar plaats wist op te eisen binnen de maatschappelijke context van haar tijd én belangrijke veranderingen wist te realiseren. “Ze slaagde erin haar eigen plaats te behouden en tegelijk nieuwe deuren te openen. Ze heeft belangrijke gevechten gevoerd en blijft voor mij een grote inspiratiebron.”

Maar haar inspiratiebronnen beperken zich niet tot de juridische of politieke wereld. Verrassend genoeg noemde ze ook Arnold Schwarzenegger. “Ik ken weinig mensen die op zo'n hoog niveau zoveel verschillende carrières hebben uitgebouwd. Atleet van wereldklasse, Hollywoodster, vooraanstaand politicus en succesvol ondernemer. Je hoeft niet alles aan iemand te bewonderen om door een van zijn of haar kwaliteiten geïnspireerd te raken.”

Ook Frank Judo zocht zijn voorbeelden niet noodzakelijk bij de meest zichtbare figuren. Hij verwees naar de intussen overleden stafhouders Stevens, Brafford en Van Eecke die volgens hem de kernwaarden van het beroep belichaamden. Hij sprak ook zijn bewondering uit over de nog in leven zijnde Geneviève Boliau, de eerste vrouwelijke stafhouder van de Nederlandse Orde en voormalig voorzitter van de OVB. “Ze zag in haar loopbaan dingen vaak aankomen, lang voor anderen er zelfs maar over begonnen na te denken.”

Wat beide antwoorden gemeen hebben, is de overtuiging dat leiderschap niet ontstaat uit één profiel of één parcours. Het is volgens hen net de verscheidenheid en veelzijdigheid van mensen die vaak de grootste bron van inspiratie blijken.

De mooiste en moeilijkste momenten van een mandaat

Leiderschap gaat niet alleen over visie, maar ook over omgaan met moeilijke momenten. Toen de vraag kwam naar hun mooiste en moeilijkste herinneringen als stafhouder, volgden twee uiterst persoonlijke antwoorden. Voor Frank Judo blijft een incident waarbij een conflict tussen advocaten en magistraten volledig ontspoorde in een vechtpartij, een van de meest pijnlijke momenten van zijn mandaat. “Dat was een moment waarop je zag hoe slecht de verhouding tussen bepaalde actoren binnen justitie kan worden. Ik ga het woord traumatisch niet gebruiken, maar het heeft wel indruk gemaakt.”

Tegelijk vond hij zijn mooiste herinnering net in het tegenovergestelde: een conflict dat opgelost raakte. Hij vertelde hoe twee advocaten woedend zijn bureau binnenstapten met een deontologisch geschil. Nadat hij één van hen ongelijk had gegeven, verwachtte hij een moeilijke discussie. “Waarop die persoon zei: dank u wel, meneer de stafhouder, we doen het zo. Op dat moment dacht ik: misschien werkt dit systeem toch nog.”

Voor Marie Dupont lag een van de moeilijkste momenten bij de magistratenstaking van vorig jaar. “Ik vond die staking bijzonder moeilijk te begrijpen en te moeten uitleggen, in een context waarin de gerechtelijke achterstand al zo groot is.”

Haar mooiste herinneringen situeerden zich dan weer in het begeleiden van advocaten en kantoren door moeilijke situaties. “Wanneer je mensen helpt een probleem op te lossen dat hun kantoor of samenwerking dreigt te ontwrichten, en je krijgt achteraf een berichtje waarin staat dat je echt hebt geholpen, dan geeft dat enorm veel voldoening.”

Artificiële intelligentie: hulpmiddel, geen vervanger

Geen gesprek over de toekomst van de advocatuur kan vandaag voorbijgaan aan artificiële intelligentie. Ook voor beide stafhouders bleek AI een van de meest bepalende thema's van hun mandaat. Voor Marie Dupont kwam de doorbraak van generatieve AI letterlijk tijdens haar mandaat. “Toen ik verkozen werd in 2022 bestond ChatGPT nog niet. En toch is artificiële intelligentie uitgegroeid tot een van de belangrijkste thema's waarmee we als Orde bezig zijn.” Maar tegelijk waarschuwde ze voor blind vertrouwen. “Het probleem is dat AI altijd overtuigend klinkt en de indruk wekt dat de antwoorden juist zijn. Maar AI kent de waarheid niet. Ze werkt met waarschijnlijkheden.”

Ook Frank Judo ziet artificiële intelligentie vooral als een nieuwe technologische evolutie waaraan de beroepsgroep zich zal aanpassen, net zoals eerder gebeurde met zoekmachines en databanken. “Elke technologie verandert ons beroep. De uitdaging bestaat erin om te blijven zoeken waar wij als advocaten een meerwaarde kunnen bieden.” Volgens hem ligt die meerwaarde vandaag nog steeds in typisch menselijke eigenschappen. “De gave om strategisch te denken, empathisch te zijn en complexe menselijke situaties te begrijpen, blijft cruciaal. Achter elke vennootschap en achter elk bestuur zitten uiteindelijk mensen. En waar mensen zijn, wordt gemenst.”